„Nie będziemy się pastwić nad językiem. Będziemy się nim paść, będziemy się z nim kochać i brać go od tyłu. Z zaskoczenia” – pisała wraz z innymi poetami w opublikowanym ponad dwie dekady temu „Manifeście neolingwistycznym”. W swojej poezji rzeczywiście „pasie się” i bawi językiem, ale nie stroni też od tematów politycznych czy egzystencjalnych. Od ponad dwudziestu lat „podgłośnia głos” kobiet. W pozornie frywolnych wierszach odsłania mechanizmy przemocy i dyskryminacji, czerpiąc przy tym obficie z własnych doświadczeń – pisze o dziewczyńskości, macierzyństwie i menopauzie. Jej lingwizm złożony jest z „mroku, bólów porodowych i tańca”.
Fot. Anna Rezulak
Joanna Mueller urodziła się w roku 1979 w Pile. Ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Jest poetką, eseistką, autorką książek dla dzieci, krytyczką literacką, redaktorką i animatorką kultury. Publikowała między innymi w „Dwutygodniku”, „Twórczości”, „Literaturze na Świecie”, „Małym Formacie” i „Czasie Literatury”. Otrzymała Wrocławską Nagrodę Poetycką „Silesius” za całokształt twórczości, Nagrodę Literacką Czterech Kolumn oraz nagrodę Warszawska Premiera Miesiąca, a także nominacje do Nagrody Literackiej Gdynia, Nagrody Literackiej m.st. Warszawy, Nagrody im. Wisławy Szymborskiej i Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej „Silesius” (w latach 2016, 2018 i 2020). Jako redaktorka Mueller związana jest z Biurem Literackim.
Debiutowała w 2003 roku tomem „Somnambóle fantomowe” (Biuro Literackie), w którego tytule ujawniają się dwie najważniejsze cechy jej twórczości – skłonność do gier słownych oraz skupienie na tym, co płynie z ciała. „Wrażam lęk w siebie, tak w ból / głęboko, by móc wyrażać / wrażliwie siadam i patrzę, kiedy niezdarnie idą się zmagać wierszem o czułość…” („Jeden, czytany nocą”) – mówi w jednym z wierszy podmiotka, którą Tadeusz Komendant nazywał w posłowiu „obolałą”. Krytyczki i krytycy podkreślali, że słowo nie jest dla debiutantki „narzędziem, ale jest głównym przedmiotem zainteresowania”, że jej wiersze są próbą wyjścia poza język ku temu, co objawia się wyraziście dopiero w „przestrzeni snu” i przede wszystkim, że mamy w nich do czynienia z „przewartościowaniem tradycji poezji lingwistycznej” (Leszek Szaruga, „Nowe Książki” 3/2003).
Równie ciepło przyjęte zostały dwa kolejne tomy, w których dopatrywano się kontynuacji poszukiwań lingwistycznych, zauważając jednocześnie spójniejszą konstrukcję całości oraz śmielej niż w „ponurackim debiucie (…) panoszący się żywioł ironii”.
Z wyraźniejszym przełomem mieliśmy do czynienia dopiero w 2015 roku. Od wydanego wtedy tomu „intima thule”autorka bardziej wprost akcentuje wątki kobiece i feministyczne. Książka obficie czerpie z tropów biblijnych i sakralnych, a jednocześnie wyróżnia się ciekawą formą – poszczególne wiersze wpisane są w schemat architektoniczny przypominający dom. Zamieszkuje w nim podmiotka przeżywająca macierzyństwo, „dająca życie i tracąca własne”,walcząca o utrzymanie tożsamości, ale też zainteresowana technologią czy mistyką.
W 2019 roku Mueller wraz z Joanną Łańcucką stworzyła poemiks (połączenie poezji i komiksu) pod tytułem „Waruj” (Biuro Literackie). Autorki poruszały w nim tematykę przemocy i dyskryminacji, bardzo często wykraczając poza czysto ludzkie doświadczenia – jest tu o uciszaniu kobiet i mansplainingu, ale też o ucinaniu dziobów kurom. Cztery lata później współpraca Mueller z Łańcucką zaowocowała kolejnym projektem. „Niewidka i Zobaczysko” (ponownie Biuro Literackie) była skierowaną do młodszych odbiorczyń baśniową herstorią dziewczyny, która próbuje wydostać się z pułapki patriarchatu i przełamać ograniczenia stawiane osobom niedorosłym.
Równie ciekawy formalnie był tom „Hista & her sista” (Biuro Literackie, 2021), w którym autorka porusza tematy związane z dyskursem psychiatrycznym (szczególnie ważna jest tu historia „histerii”) oraz językowymi i pozajęzykowymi próbami ujarzmiania ciała przez rozmaicie pojmowaną władzę.
„Syte stypy”, wyd. Biuro Literackie, 2026Projekt realizowany przez Mueller w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy przynosi kontynuację wątków poruszanych we wcześniejszej twórczości. Autorka znów zabiera nas na lingwistyczną karuzelę, znów „podsłuchuje” codzienną mowę i znów pisze o kobiecym doświadczeniu. Zmienia się jednak perspektywa. Oczy, którymi patrzymy na świat przedstawiony, nie są już oczami dziewczyny ani osoby wchodzącej w dorosłość. W tomie „Syte stypy” autorka szuka języka, którym da się wyrazić doświadczenie kobiet w okresie perimenopauzy. Podmiotka tych wierszy jest wciąż matką, ale matką dzieci dojrzałych i wybijających się na samodzielność. Poza tym w nowych wierszach Mueller znajdziemy sporo trudnej, naznaczonej traumą erotyki, która – mimo wszystko – chce być sensualną grą, a nie rodzajem terapii. W sumie tom układa się w rejestr strat, ale – jak mówi sama autorka – „nie spektakularnych, żałobnych, tylko codziennych, banalnych”. Codzienny i celowo banalny bywa też język – powaga tematów kontrowana jest bowiem raperskim luzem i świetnym poczuciem humoru.
Adam Woźniak