„Jestem wszystkim naraz: kuratorką, artystką performerką, aktorką. Nie pamiętam wszystkich swoich zawodów. Jest ich kilka”, mówiła w wywiadzie opublikowanym na łamach „Mint Magazine”. Na swojej stronie internetowej biogram rozpoczyna słowami: „Wykorzystuję własną tożsamość jako medium artystyczne”.
Fot. Dawid Nickel
Jej praktyka wyrasta z doświadczenia nienormatywnej tożsamości i koncentruje się na performatywnym badaniu kobiecości, queerowości, transformacji oraz społecznej widzialności. W tym wszystkim łączy ze sobą dwa istotne dla sztuki współczesnej nurty: sztukę krytyczną i queerowy performans. Filipka Rutkowska tworzy postaci, sytuacje i narracje, w których ciało staje się miejscem negocjowania tożsamości, pamięci, klasowości i afektu. W swoich działaniach często posługuje się autoinscenizacją, humorem, przerysowaniem, kostiumem i językiem popularnych wyobrażeń o kobiecości, przekształcając je w narzędzia emancypacyjne i krytyczne. W jej performansach kobiecość pojawia się jako konstrukcja ruchoma, pełna cytatów i przechwyceń. Za ich pomocą chce dotknąć tego, co trudne do wypowiedzenia wprost: wstydu, pragnienia uznania, społecznego spojrzenia, potrzeby transformacji. W pracach takich jak „Co zostaje takie samo po przemianie”, „Odmienne osoby w tej samej postaci”, „What Stays The Same After We Change II”, „Every Woman Has a Woman That Loves Her” czy „Kobieta z… czornygo wungla” powraca pytanie o zmianę: co w ciele, głosie i obrazie siebie zostaje, kiedy podmiot się zmienia, wychodzi z normatywnych form.
Osobnym, ważnym polem jej działalności jest praca kuratorska. W realizowanym we współpracy z Her Clique cyklu „Casa Filipka” artystka tworzyła przestrzeń wystawienniczą: dom dla obrazów, ciał, relacji i pragnień. Pokazane w Mexico City „Casa Filipka: When Desire Becomes Home” oraz lizbońska „A PROFECÍA” układają się w opowieść o wspólnocie budowanej poza patriarchalnym porządkiem widzialności.
Rutkowska funkcjonuje również w polu filmu i teatru. Występowała w produkcjach Małgorzaty Szumowskiej, Łukasza Rondudy i Alexa Baczyńskiego-Jenkinsa, m.in. w „Kobiecie z…”, „Wszystkich naszych strachach”, „Nightwalk” oraz „To uczucie”. W 2023 roku na festiwalu Millennium Docs Against Gravity premierę miał poświęcony jej dokument „Filipka” w reżyserii Dawida Nickla. Na scenie pojawiła się m.in. w spektaklu Agnieszki Błońskiej „Orlando. Biografie” w Teatrze Powszechnym w Warszawie oraz w „Pryzmacie” w Komunie Warszawa.
W kwietniu tego roku w Galerii Studio otworzyła się jej indywidualna wystawa „Filipka Rutkowska. Gender Is Over”, która pokazuje dotychczasowe etapy jej twórczości.
Projekt, który realizowała w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy, to platforma badawcza „Performans jako narzędzie wprowadzania zmian”. Projekt składał się z trzech uzupełniających się części: bloku badawczo-tekstowego, bloku wywiadów wideo oraz cyklu warsztatowego. W części teoretycznej powstało pięć rozbudowanych referatów analitycznych opartych na publikacjach Andrei Long Chu, McKenzie Wark, Sity Balani, Reimuta Reichego oraz Isabell Lorey. Lektury te stały się punktem wyjścia do refleksji nad cielesnością, queerowością, pragnieniem, klasą, prekaryjnością, demokracją, mechanizmami wykluczenia i polityką reprezentacji, czyli tym, czym na co dzień zajmuje się artystka w swojej twórczości. Drugim istotnym efektem projektu była seria pięciu pogłębionych wywiadów wideo z osobami reprezentującymi różne obszary praktyki performatywnej, społecznej i artystycznej. Rozmowa z Aleksandrą Knychalską, aktywistką i współtwórczynią Szkoły KEM, dotyczyła performansu jako infrastruktury edukacyjnej i narzędzia kolektywnej pracy z ciałem, afektem i relacją. Wywiad z Dawidem Nicklem, reżyserem filmowym, poszerzał temat o język filmu, obecność, gest, emocję i rozmywanie granicy między dokumentem a fikcją. Z Dominiką Sitnicką, dziennikarką i reporterką, Filipka rozmawiała o performansie politycznym i medialnym, mechanizmach walki o uwagę, ironii, humorze oraz ambiwalencji działań performatywnych w przestrzeni publicznej. Rozmowa z Aleksandrą Kluczyk, pracownicą seksualną i autorką tekstów, wprowadzała perspektywę pracy seksualnej jako struktury performatywnej, opartej na negocjowaniu ról, granic, bezpieczeństwa i pragnienia. Ostatni wywiad, z Anią Nowak, artystką performansu, dotyczył wiedzy ucieleśnionej, relacyjności, kruchości, zmęczenia i niepewności jako integralnych elementów praktyki performatywnej. Trzecią częścią stypendium był cykl warsztatów, który przekładał wnioski teoretyczne i płynące z wywiadów na doświadczenie uczestniczek i uczestników. Aleksandra Jakubczak, reżyserka teatralna, poprowadziła dwuczęściowy warsztat o dramaturgii codzienności i przedmiocie jako performerze, w którym codzienne gesty, pauzy, napięcia i obiekty zostały potraktowane jako pełnoprawne elementy działania performatywnego. Edka Jarząb, artystka dźwiękowa, pracowała z głosem jako cielesnym, intymnym medium obecności, niezależnym od narracji czy komunikatu. Kamil Wesołowski, osoba artystyczna związana z performansem i projektowaniem mody, poprowadził warsztat o kostiumie i roli społecznej, pokazując ubiór jako narzędzie konstruowania tożsamości, ruchu i sposobu bycia w przestrzeni publicznej. Jagx Wójtowicz, artystka pracująca z VR, zaproponowała spekulatywną refleksję nad ciałem, technologią i przyszłością, a Dominika Biernat, aktorka, zamknęła cykl warsztatem o emocji jako działaniu scenicznym i performatywnym impulsie.
Filipka Rutkowska całą swoją sceniczną osobowością współtworzy model praktyki artystycznej, w której biografia, performans, queerowa wyobraźnia oraz refleksja społeczna splatają się w język opowiadania o tożsamości jako procesie, również politycznym. Jej pojawienie się na scenie sztuki performatywnej bez wątpienia wywarło istotny wpływ na to, co dzisiaj oglądamy w instytucjach i na scenach.
Anna Pajęcka
