Michał Stankiewicz to reżyser, twórca eksperymentalnych filmów i spektakli teatralnych, autor instalacji dokumentalnych oraz działań performatywnych, sytuujących się na pograniczu sztuk wizualnych, teatru i nowych mediów. W swojej praktyce artystycznej konsekwentnie bada relacje między doświadczeniem widza a konstruowaną rzeczywistością sceniczną, traktując ciało odbiorcy jako medium percepcji, emocji i współuczestnictwa. Interesuje go teatr jako sytuacja afektywna i poznawcza – miejsce, w którym widz zostaje włączony w proces odczuwania, podejmowania decyzji i negocjowania własnej obecności.

Fot. Ash Eliza Smith

Twórczość Stankiewicza rozwija się na przecięciu performansu, teatru postdramatycznego, dokumentu oraz badań nad kognitywistyką. Inspirują go zarówno współczesne strategie performatywne, jak i praktyki związane z magią, rytuałem czy sztuką ludową. W swoich realizacjach często poszukuje elementów, których nie da się w pełni kontrolować ani wyreżyserować – zdarzeń przypadkowych czy napięć wynikających z obecności publiczności.

Jednym z projektów Stankiewicza jest „Metoda ustawień narodowych” (2014) – performatywny i dokumentalny spektakl dotyczący konfliktów etnicznych i religijnych na pograniczu polsko-białoruskim. Łączy strategie teatru dokumentalnego z partycypacją oraz mechanizmami zaczerpniętymi z gier społecznych. Istotne miejsce w jego praktyce zajmuje również „Modlitwa. Teatr Powszechny” (2016) – otwarty proces performatywny inspirowany twórczością Swietłany Aleksijewicz. Projekt opiera się na pracy z pamięcią, świadectwem i osobistym doświadczeniem uczestników. Osoby biorące udział w spektaklu samodzielnie wybierają fragmenty tekstów Aleksijewicz, uczą się ich na pamięć i stają się ich depozytariuszami. Wypowiadając je publicznie, jednocześnie konfrontują się z własną obecnością, emocjonalnością czy tremą. Spektakl funkcjonuje jako wielogłosowa kompozycja indywidualnych historii i doświadczeń, w której dokument zostaje ożywiony poprzez cielesną obecność wykonawców.

W projekcie „Come True” (2017) Stankiewicz podjął próbę radykalnego przemyślenia samej sytuacji teatralnej. Rezygnując z klasycznej sceny i obecności aktorów, stworzył lustrzany układ dwóch widowni obserwujących siebie nawzajem. Tym samym teatr został sprowadzony do relacji spojrzeń, napięć i wzajemnej obserwacji pomiędzy uczestnikami wydarzenia.

Ważnym nurtem działalności Michała Stankiewicza jest również praca z lokalnymi społecznościami i grupami wykluczonymi. Realizował projekty z dziećmi czeczeńskich uchodźców, czego efektem były spektakle „Import/Export” (2013) oraz „Jilbaz moh” (2017), a także działania związane z pamięcią bieżeństwa, takie jak projekt „Bieżenki” (2018).

Od 2010 roku tworzy także filmowe etiudy dokumentalne poświęcone zanikającemu światu Podlasia, budując osobiste archiwum pamięci regionu, jego krajobrazu, języka i codzienności. Równolegle rozwija projekty wykorzystujące technologię VR. Film „Wish You Were Here” (2022), wyprodukowany przez Laboratorium Nowych Narracji vnLab Szkoły Filmowej w Łodzi, był prezentowany m.in. w Rotterdamie i Budapeszcie oraz znalazł się na shortliście festiwalu IDFA. Projekt opowiada historię Anety chorującej na raka piersi, jednocześnie odsłania aparat produkcji i obecność kamery, kwestionując możliwość czystego, intymnego doświadczenia medialnego.

Realizowany w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy projekt „Being in You” jest immersyjnym doświadczeniem z pogranicza filmu VR, performansu i instalacji, opowiadającym o pamięci, cielesności i próbie przekroczenia granicy śmierci. Bohaterką projektu jest Cat Janice – amerykańska piosenkarka i geolożka, chorująca na agresywny nowotwór, z którą Stankiewicz rozpoczął współpracę pod koniec 2022 roku. Punktem wyjścia stało się pytanie o to, czy człowiek może istnieć dalej po śmierci poprzez emocje, wspomnienia i reakcje innych osób.

W trakcie stypendium realizowane były równolegle prace nad scenariuszem oraz interaktywnym prototypem VR. Scenariusz powstał na bazie wielogodzinnych rozmów z Cat Janice, improwizacji i analiz dramaturgicznych. Równolegle rozwijano warstwę technologiczną, obejmującą projektowanie środowiska VR, interakcji użytkownika oraz przestrzeni fizycznej, w której odbywa się doświadczenie. Kluczowym elementem procesu były regularne testy prototypu prowadzone m.in. w Johnny Carson Center for Emerging Media w Lincoln w Stanach Zjednoczonych oraz Lamar Dodd School of Art na Uniwersytecie Georgii. Efektem projektu było stworzenie scenariusza, projektu przestrzeni immersyjnej oraz pierwszej wersji prototypu doświadczenia VR.

Twórczość Michała Stankiewicza można postrzegać jako konsekwentnie rozwijany projekt badania granic doświadczenia performatywnego. Artysta interesuje się sytuacjami, w których zaciera się podział pomiędzy widzem a uczestnikiem, dokumentem a fikcją, spektaklem a rzeczywistością. To sztuka, która nie tyle opowiada historie, ile uruchamia procesy percepcyjne, społeczne i emocjonalne, testując możliwości wspólnotowego przeżywania oraz granice samego medium.

Katarzyna Niedurny