Justyna Szklarczyk to kulturoznawczyni, historyczka kultury, socjolożka i autorka tekstów. Jest doktorantką w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim. Związana jest z Instytutem Kultury Polskiej UW. Jest członkinią Zespołu Kultury XIX wieku oraz Zespołu Badań Pamięci o Zagładzie. Jej działalność badawcza i publicystyczna koncentruje się wokół historii kultury XIX i XX wieku, pamięci społeczno-kulturowej, studiów miejskich oraz badań nad relacjami między miejscem, klasą i tożsamością. Szczególnie interesują ją praktyki zamieszkiwania, sposoby konstruowania pamięci oraz doświadczenia grup i przestrzeni pozostających poza dominującymi narracjami historycznymi.

Fot. Alicja Nauman

Ukończyła studia kulturoznawcze i socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Już na etapie pracy magisterskiej zajmowała się tematami, które łączą badania kultury z praktykami pamięci i historią codzienności. Za pracę poświęconą miejskim śpiewaczkom tradycyjnym otrzymała III nagrodę w konkursie Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego na najlepszą pracę magisterską dotyczącą teatru i performatyki (2021). W swoich badaniach często sięga po metodologię historii mówionej, analizę praktyk codziennych oraz badania terenowe, zajmując się sposobami, w jakie doświadczenia społeczne zapisują się w przestrzeni i lokalnych opowieściach.

Była stypendystką projektu badawczego prowadzonego przez dr. Piotra Kubkowskiego, dotyczącego historii kulturowej ruchu krajoznawczego w Polsce, realizowanego w ramach grantu NCN Sonata (2022). Obecnie kieruje projektem badawczym „Historia kulturowa i praktyki zamieszkiwania pałaców-pegeerów na Mazurach w socjalistycznej i postsocjalistycznej Polsce”, realizowanym w ramach grantu NCN PRELUDIUM 23. Projekt ten poświęcony jest społecznym i symbolicznym przemianom dawnych przestrzeni folwarcznych oraz temu, jak ich historia funkcjonuje dziś w pamięci mieszkańców i praktykach codziennego życia.

Publikuje zarówno w czasopismach naukowych, jak i mediach popularnokulturalnych, m.in. w „Tekstach Drugich”, „Czasie Kultury”, „Dialogu” i „Widoku”. W swoich tekstach podejmuje tematykę pamięci kulturowej, cielesności, historii kobiet i queerowych genealogii, a także społecznych i emocjonalnych wymiarów przestrzeni.

Istotną częścią jej działalności pozostaje współpraca z choreografką Alką Nauman. Wspólnie tworzą badawczo-artystyczny duet Lesbi Pensjonari, w ramach którego rozwijają projekt poświęcony queerowym archiwom, figurze pensjonarki oraz alternatywnym historiom kobiecej intymności i wspólnotowości. Na łamach miesięcznika „Dialog” opublikowały m.in. teksty „Odzyskiwanie pensjonarki” oraz „Gdyby jednak rozkwitnąć” (oba w 2023 roku), w których reinterpretują historyczne reprezentacje dziewczęcości i relacji między kobietami, traktując archiwum jako przestrzeń odzyskiwania wypartej pamięci i afektywnego doświadczenia.

Działalność duetu obejmuje także performanse, warsztaty i działania na styku sztuki oraz badań humanistycznych. W ramach Lesbi Pensjonari współtworzyły performans „Gigantyczna Alicja tańczy” prezentowany w Galerii Foksal (2024). Justyna Szklarczyk prowadziła również warsztaty wokół twórczości Colette i dramatu „Dziewczęta w mundurkach” Christy Winsloe (2023), a także współpracowała dramaturgicznie przy performansie „Lepkie i lśniące” Alki Nauman (2023). Szklarczyk brała również udział w audycjach radiowych poświęconych literaturze i biografistyce, m.in. dotyczących twórczości Carson McCullers.

Projekt zrealizowany przez Szklarczyk w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy – „Kochanki Wisły”, poświęcony był historii nieheteronormatywnych kobiet, związanych z Warszawskim Klubem Wioślarek, który działał w latach 1912–1949. Przedsięwzięcie polegało na napisaniu dramatu inspirowanego materiałami archiwalnymi. Jego punktem było zainteresowanie kobiecym sportem jako przestrzenią emancypacji, budowania relacji i negocjowania norm obyczajowych w pierwszej połowie XX wieku. Realizacja projektu opierała się na kwerendach prowadzonych m.in. w Bibliotece Narodowej, British Library, Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie oraz w archiwach cyfrowych. Szklarczyk wzięła też udział w warsztatach dramatopisarskich. Efektem stypendium było napisanie dramatu łączącego materiał archiwalny, badania historyczne i fikcję literacką.

Twórczość i działalność badawcza Justyny Szklarczyk znajduje się na przecięciu humanistyki akademickiej, praktyk artystycznych i pracy archiwalnej. Charakterystyczne dla jej działań jest zainteresowanie historiami pozostającymi poza dominującymi narracjami – queerowymi genealogami, kobiecymi praktykami codzienności czy społecznymi doświadczeniami, zapisanymi w konkretnych miejscach i krajobrazach. W swoich projektach Szklarczyk traktuje archiwum nie jako zamknięty zbiór dokumentów, lecz przestrzeń odzyskiwania pamięci, afektów i sposobów opowiadania o przeszłości. Jej praktyka badawcza łączy analizę historyczną z wrażliwością na cielesność, relacje społeczne i materialność codziennych doświadczeń, sytuując się na styku badań kulturowych, queer studies oraz współczesnych praktyk performatywnych.

Katarzyna Niedurny