Urodził się w 1977 roku. Kulturoznawca, twórca filmów dokumentalnych i artystycznych, autor projekcji do spektakli teatralnych, montażysta po Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi. Przez ostatnie niemal dwie dekady związany z Pracownią Dokumentacji Teatru Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego. Z Evą Hevelke działa w kolektywie tworzącym wideoeseje i filmy dokumentalne z zakresu historii teatru. Pokazywano je m.in. w Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski i Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki.
Fot. Tomasz Szołtys
Za sprawą swojej praktyki twórczej Michał Januszaniec od samego początku kariery pracuje na miano kronikarza, rzecznika i propagatora polskiego teatru. Zaczął od wielozadaniowego wyzwania, bo przy pierwszym krótkometrażowym dokumencie wziął się nie tylko za pisanie scenariusza i realizację całości (wspólnie z Anną Mikołajczyk), ale jednocześnie był autorem zdjęć i montażystą (do spółki z Pawłem Perońskim). Film z 2010 roku nosił tytuł „['HU:R KOBJE+]” i opowiadał o aktywnym do dziś projekcie tworzonym przez różnorodną zawodowo i wiekowo grupę kobiet, która wyśpiewuje nowoczesne tragedie na polskich scenach. Zamiast tekstów Sofoklesa czy Eurypidesa korzystają z miksu fraz z popkultury, baśni czy telewizji połączonych z cytatami ze współczesnej humanistyki – od Michela Foucaulta po Simone de Beauvoir.
Późniejsze filmy Januszańca to kolejne dowody na jego żywe zainteresowanie polskim środowiskiem teatralnym. Razem z Evą Hevelke w 2016 roku zrealizował rzecz pod lapidarnym tytułem „WoT”, za którym kryje się 40-minutowy dokument opowiadający o 40 latach Wydziału Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej w Warszawie. To uczelnia, na której od jej zarania spotykają się praktyka artystyczna z wiedzą teoretyczną, a jej korytarze przemierzali swego czasu choćby historyczka teatru Marta Fik, teatrolog Jerzy Timoszewicz, krytyk Andrzej Wanat czy sam Zbigniew Raszewski, za którego sprawą wiedza o teatrze stała się osobną dziedziną naukową.
Ten ostatni do dziś zresztą figuruje w nazwie Instytutu Teatralnego z siedzibą na warszawskim Jazdowie. Januszaniec poświęcił działalności tego miejsca osobny film pod tytułem „Instytut” (2018), ponownie łącząc siły z Hevelke. Po „Instytucie” zrealizowali wspólnie film „Warmiński”. W setną rocznicę urodzin Janusza Warmińskiego opowiedzieli o działalności wieloletniego dyrektora Teatru Ateneum, nie poprzestając jednak na tym najbardziej znanym fakcie z jego biografii. W „Warmińskim” poznajemy wybitnego człowieka w jego wielu wcieleniach – od bycia żołnierzem AK, przez epizod socrealistyczny, aż po okres dyrektorski.
Od sztampowej narracji historycznej odchodzi również ich inny projekt, „Dziady. Tytuł roboczy” (2025). Film przypomina niby oczywistą, a jednak pomijaną prawdę o spektaklu Kazimierza Dejmka z 1967 roku: to był nie tylko fenomen społeczny, ale też niebywały sukces artystyczny, wieloaspektowe i dojrzałe dzieło wielkiego reżysera. Sam Januszaniec wspominał w rozmowie z Katarzyną Niedurny, że po tamtym wystawieniu mickiewiczowskie „Dziady” „stały się jeszcze bardziej politycznym tekstem, a sam spektakl podtrzymuje rangę teatru jako medium, które ma ogromną moc oddziaływania i wyprowadza ludzi na ulice. Ta sytuacja pokazała, jak wielką moc może mieć spektakl”. Ogromną wartością filmu Januszańca i Hevelke jest też skupienie na artystycznych aspektach pracy Dejmka i jego zespołu oraz próba wpisania spektaklu w kontekst ludowej historii Polski w powojennym teatrze.
W ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy Januszaniec napisał scenariusz filmu dokumentalnego o Virgilio Puccitellim, żyjącym w XVII wieku śpiewaku sopranowym, kompozytorze, pisarzu i sekretarzu królewskim. Scenariusz równolegle opowiada o powstaniu opery na Zamku Królewskim w Warszawie za czasów Władysława IV, który był znawcą i miłośnikiem muzyki. Warszawska opera była pierwszą tego typu instytucją w Polsce, a co więcej – o czym mało kto dzisiaj pamięta – w Europie wyprzedziła nawet operę wenecką.
Igor Kierkosz